ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1553
سفرنامه شاردن ( فارسى )
نيز درگذشت . مغول كبير چون از خبر مرگ بازرگان آگاه شد همهء جواهرات ، پولها ، اسناد ، و ديگر اثاثههاى او را جمع كرد ، در جايى امن نهاد ، در آن را مهرموم كرد ، و به بازرگانان ايرانى كه به هند رفت و آمد مىكردند فرمود خبر مرگ بازرگان را به بازماندگانش بگويند تا براى گرفتن اموال وى به هند سفر كنند . پسر جوانش كه من در سطور گذشته از او سخن گفتم به هند رفت ، و مغول كبير همه آنچه را كه از مرد بازرگان به جا مانده بود بىآنكه چيزى طلب كند ، يا زحمتى فراهم آورد به پسرش داد . پادشاه هند پس از آنكه همه آن جواهرات را تماشا كرد ، قسمتى از آن را خريد . پسر جوان با بهاى جواهراتى كه به مغول كبير فروخت افزون بر هفتصد هزار ليور از پارچههاى هندى خريد و به ايران آورد و در مراجعت به مردم چنين نمود كه دارايى پدرش همين بوده ، و مردم نيز سخنش را باور داشتند ، زيرا همين ثروتى بزرگ بود ، اما وقتى خواست چند قطعه الماس درشت و گرانبها را بفروشد رازش از پرده بيرون افتاد ، و پادشاه وى را ناچار كرد همهء جواهراتش را به دو بنمايد . پسر بازرگان سه قطعه الماس را كه پانصد هزار ليور مىارزيد به شاه نشان داد . مردم اصفهان مىگفتند كه اين جوان از فروخت جواهراتش افزون بر دو ميليون - برابر صد هزار اكو - به دست آورده است . كاخ مجلّل پسر ميرزا عزيز نزديك ميدان بزرگ محله است و خود بازارى به شمار مىرود . شكل اين ميدان گرد است ، و بر سرش گنبدى افراشته شده ، و من بر اين گمانم در هيچ نقطهء روى زمين چنين گنبدها وجود ندارد ، و تنها معماران ايران مىتوانند چنين بناهاى عظيم و شگفتانگيز بسازند . از ميدان موصوف چهار كوچه جدا مىشود ، و در يك گوشهاش كلاه فرنگى مرتفع و چهار گوشه ايست كه هر سحرگاه و شامگاه بالاى آن نقاره مىزنند ، همچنانكه در نقاره خانه ميدان شاه مىكنند ، و اين از جمله امتيازات شهرهاى بزرگ مىباشد . شاه عباس از آن اين امتياز را بدين محلّه داد تا در آن جمع بيشترى سكونت اختيار كنند ، و بر اين خيال بود همين امتياز را به محلّهء ارمنىنشين جلفا كه درست همزمان و روياروى اين محله ساخته شده بود بدهد . اما ارامنه از بيم هزينهاى كه از اين بابت برايشان تحميل مىشد از قبول آن سرباز زدند . نزديك ميدان گورستانى است به نام شاميان ، و در آن زيارتگاهى كه يكى از مقدّسان گمنام در آن به خاك خفته است . آن سوتر مدرسهء مادر شاه است كه مادر